Dicle Bölümü: Güneydoğu Anadolu'nun Doğu Kanadı

Güneydoğu Anadolu Bölgesi, kendi içinde iki ayrı bölüme ayrılır. Bunlardan biri olan Dicle Bölümü, bölgenin doğu kanadını oluşturur. Karacadağ'ın doğusundan başlayarak Şırnak'ın doğusuna kadar uzanan bu coğrafya, adını Dicle Nehri'nden alır. Bölüm; Diyarbakır, Mardin, Batman, Siirt ve Şırnak illerini kapsar. 2019 yılı verilerine göre bölümün toplam nüfusu 4.063.685'tir ve bu nüfusun yaklaşık 2 milyonu Diyarbakır il sınırları içinde yaşar.

Coğrafya ve İklim: Karasalın Sert Yüzü

Dicle Bölümü, Güneydoğu Anadolu'nun batısındaki Orta Fırat Bölümü'ne göre daha engebeli bir arazi yapısına sahiptir. Bölümün güneyinde Mardin-Midyat Eşiği yükselirken, kuzey kesimlerinde Güneydoğu Toroslar'ın güneye bakan yamaçları yer alır. Bu dağlık yapı, özellikle Şırnak çevresinde belirgin şekilde kendini hissettirir. Bölümün iklimi karasaldır; yazlar çok sıcak ve kurak, kışlar ise soğuk geçer. Yüksek kesimlerde kar yağışı görülür ve kış aylarında sıcaklık sıfırın altına düşer. Yıllık yağış miktarı 500 ila 600 milimetre arasında değişir. Bu iklim koşulları, bölgenin doğal bitki örtüsünü de belirler; bozkırlar geniş alan kaplar ve ormanlar oldukça sınırlıdır.

Ekonomi: Tarım, Hayvancılık ve Petrol

Dicle Bölümü'nün ekonomisi büyük ölçüde tarım ve hayvancılığa dayanır. Diyarbakır Havzası, Dicle Nehri ve kollarının suladığı çok verimli ovalara sahiptir; Bismil, Çınar, Silvan, Ergani, Çermik ve Kocaköy ovaları bu verimli alanların başlıcalarıdır. Güneydoğu Anadolu Projesi ile yapılan barajlar sayesinde tarım daha modern ve verimli yöntemlerle yapılır. Bölgede buğday, pamuk, kırmızı mercimek, keten ve susam gibi ürünler yetiştirilir. Hayvancılıkta ise küçükbaş hayvan yetiştiriciliği öne çıkar; Diyarbakır'da Türkiye'de bir ilk olan Organize Hayvancılık Bölgesi kurulmuştur.

Batman ve çevresi, bölümün ekonomisinde petrolün belirleyici olduğu bir başka alandır. Türkiye'de çıkarılan ham petrolün yüzde 75'i Batman'dan sağlanır ve bu petrol Batman rafinerisinde işlenir. Petrole dayalı sanayi tesisleri, Batman ekonomisinde tarımın önüne geçmiştir. Diyarbakır ise sanayi ve hizmet sektöründe diğer dört şehre göre daha gelişmiştir; iki organize sanayi bölgesinde toplam 191 tesis faaliyet gösterir.

Şehirler: Diyarbakır'dan Siirt'e

Dicle Bölümü'nün en büyük şehri Diyarbakır'dır. 1.756.353 nüfusuyla Türkiye'nin 11. büyük şehri olan Diyarbakır, Dicle ve Fırat Nehirleri arasındaki Mezopotamya Ovası'nda yer alır. Şehir, ipek böcekçiliği ile elde edilen koza üretiminde Türkiye'de ilk sıradadır. Turizm açısından da zengindir; Diyarbakır Ulu Camii önemli bir din turizmi merkeziyken, 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alınan Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri ile 2020 yılında Geçici Miras Listesi'ne giren Zerzevan Kalesi şehrin öne çıkan değerleridir. Ayrıca tescilli binden fazla tarihî eser barındırır. Ulaşımda uluslararası havalimanı, şehirlerarası otobüs terminali ve tren garı ile önemli bir kavşak noktasıdır.

Mardin, 838.778 nüfusuyla bölümün ikinci büyük şehridir. Kent merkezi dağlık ve engebeli bir alana kurulu olsa da ilçelerindeki verimli tarım arazileri sayesinde tarım, birincil ekonomik faaliyettir. Son yirmi yılda dizi ve film sektörünün etkisiyle turizm faaliyetlerinde ciddi artış yaşanmış; 2019 yılında şehri ziyaret eden yerli ve yabancı turist sayısı üç milyonu aşarak rekor kırmıştır. Derik ilçesinde yetiştirilen halhalı türü zeytin, daha ılıman ve elverişli toprak yapısı sayesinde önemli bir ekonomik getiri sağlar.

Batman, 608.659 nüfusuyla bölümün üçüncü büyük şehridir. 16 Mayıs 1990 tarih ve 3647 sayılı kanunla Siirt'in ilçesi olmaktan çıkarak Türkiye'nin 72. şehri olmuştur. Petrolün çıkarılmaya başlanmasıyla tarım ve hayvancılık ikinci plana atılmış, petrole dayalı sanayi öne çıkmıştır. Ilısu Barajı ve Hidroelektrik Santrali'nin devreye girmesiyle sular altında kalacak olan tarihi Hasankeyf ilçesi, şehrin en önemli turizm merkezlerinden biridir.

Şırnak, 529.615 nüfusuyla bölümün en küçük ikinci şehridir. Batman gibi 16 Mayıs 1990 tarih ve 3647 sayılı kanunla Siirt'ten ayrılarak Türkiye'nin 73. şehri olmuştur. Oldukça dağlık ve engebeli bir arazi üzerine kurulu olduğundan tarım alanları sınırlıdır; bu nedenle hayvancılık daha yaygın yapılır. Siirt ise 330.280 nüfusuyla bölümün en küçük şehridir. Ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanır; Antep fıstığı tarımı önemli bir gelir kaynağıdır. Şehirde çıkarılan petrol de ekonomik anlamda katkı sağlar.

Dicle'nin Dengeleri

Dicle Bölümü, Güneydoğu Anadolu'nun doğusunda kendine özgü bir karakter taşır. Karasal iklimin sert koşulları, dağlık araziler ve verimli ovalar bir arada yaşanır. Tarım ve hayvancılık hâlâ temel geçim kaynağı olsa da Diyarbakır'daki sanayi ve hizmet sektörü, Batman'daki petrol tesisleri bölümün ekonomik çeşitliliğini artırır. Tarihî ve doğal zenginlikleriyle de dikkat çeken bu coğrafya, Güneydoğu Anadolu'nun doğu kapısı olmaya devam eder.

Kaynak: tr.wikipedia.org, tr.wikipedia.org
Görsel: Florian Koch Camera: Casio QV-4000 Zoom: like 35mm small picture Lens aperture: , Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0