Güneydoğu Anadolu'nun Kalbi Diyarbakır: Çok Medeniyetli Bir Tarih

Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin orta kesiminde, Mezopotamya'nın kuzeyinde yer alan Diyarbakır, yalnızca Türkiye'nin değil, tüm dünyanın en önemli kentlerinden biri olarak kabul edilir. Kalesi, İçkalesi, anıtsal yapıları, geleneksel konut dokusu ve egemen olmuş büyük uygarlıkların bıraktığı belgesel değerlerle kültürel kimliğini günümüze taşır. Tarih boyunca Amida, Amid, Kara-Amid, Diyar-Bekr, Diyarbekir ve Diyarbakır adlarını alan kent, Asya ile Avrupa arasında çağlar boyu köprü kuran yönetimlerin ve büyük uygarlıkların kültürel ilişkilerinde yaratıcı bir ortamı sürekli kılabilmiştir.

İnsanlık Tarihinin İlklerine Tanıklık

Diyarbakır ve çevresi, insanlık tarihinin birçok ilkine tanıklık etmiş; son kazılarda Çayönü ve benzeri örneklerin gösterdiği gibi bu sürekliliği günümüze dek canlılığıyla taşımıştır. Yontma taş ve Mezolitik devirlerde bölgedeki mağaralarda yaşam izleri tespit edilmiştir. Eğil-Silvan yakınlarındaki Hassuni ile Ergani yakınlarındaki Hilar mağaralarında bu çağdan kalma kalıntılar bulunmuştur.

Anadolu'nun en eski köy yerleşmelerinden biri olan Ergani yakınlarındaki Çayönü Tepesi, günümüzden 10.000 yıl öncesine tarihlenmesiyle yalnızca bölge tarihine değil, dünya uygarlık tarihine de ışık tutar. M.Ö. 7.500-5.000 yılları arasında aralıksız iskan edilen Çayönü, insanların göçebelikten yerleşik köy yaşantısına, avcılık ve toplayıcılıktan besin üretimine geçtiği Neolitik Devrimin yaşandığı yer olarak bilinir. Yabani buğday ve mercimekgillerin tarıma alınması, koyun ve keçinin evcilleştirilmesi gibi ilkler, bu yerleşmeyi bilim dünyasında önemli kılmıştır.

Suyun ve Medeniyetlerin Kavşağı

Diyarbakır, yerleşim ilkeleri açısından Dicle Nehri ile özel bir ilişki kurabilmiş en görkemli kenttir. Nil-Mısır örneğindeki gibi suyla gelen büyük kültür, çağlar boyu kesintisiz gücünü göstermiş ve bir anlamda Roma İmparatorluğu'nun doğu sınırını belirleyerek egemen kimliğini vurgulamıştır. Birçok din, toplum, devlet ve yönetimin kendini yansıtmak için bıraktığı yapıtların büyük bölümü bugün hâlâ ayaktadır; bu da uygarlık tarihi ve kültürel çeşitlilik açısından büyük bir şanstır.

Kentteki ilk yerleşmenin, Dicle yatağından 100 metre yüksekteki Fis Kayası'nın bugünkü İçkale arazisinde kalan kesiminde gerçekleştiği, Amida veya Virankale Höyüğü'nde tespit edilmiştir. Savunma kolaylığı sağlayan bu alanda kale işlevli ilk yapının İ.Ö. 3000 yıllarında bölgeye egemen olan Hurriler tarafından inşa edildiği kabul edilir. Ardından kent Asurlular, Urartular, Büyük İskender, Selefkolar, Partlar, Romalılar ve Sasaniler'in egemenliklerine girmiş; Roma'dan 7. yüzyılın ilk yarısına kadar Bizans idaresinde yaşamış ve 639'dan sonra bir İslam kenti kimliği kazanmıştır.

Surların Dili: Roma'dan Osmanlı'ya

Günümüzdeki durumuna temel olan şeklini 4. yüzyıl ortalarında Romalıların verdiği Diyarbakır Surları, 7. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kente egemen olan Emeviler, Abbasiler, Şeyhoğulları, Hamdaniler, Büveyhoğulları, Mervanoğulları, Büyük Selçuklu ve Şam Selçukluları, İnaloğulları, Nisanoğulları, Hasankeyf Artukluları, Mısır ve Şam Eyyubileri, Anadolu Selçukluları, Mardin Artukluları, Akkoyunlular ve son olarak Osmanlılar zamanında yerleşimin ana ögesi olma etkinliğini kesintisiz korumuştur. Bu uygarlıklar arasında Diyarbakır'da en fazla tarihi eser bırakanlar Romalılar, Bizanslılar, Abbasiler, Mervaniler, Selçuklular, Artuklular ve Osmanlılar olmuştur.

Surlarda birçok medeniyetin izlerini taşıyan kitabeler, süslemeler, figürler, kapılar ve görkemli burçlar, kentin ortak kültür mirasını en canlı şekilde gözler önüne serer. Diyarbakır, yalnızca Roma-Bizans değil, aynı zamanda Müslüman, Pers, Arap ve Türk devletlerinin zengin tarihi ve kültürel değerlerini taşıyan ortak bir miras olarak günümüze ulaşmıştır.

Asur İzleri ve Halaf Kültürü

Ergani yakınlarındaki Grikihaciyan Tepesi'nde M.Ö. 5.000 yılları başına tarihlenen Kalkolitik Çağ'a ait Halaf Kültürü'nün sonlarına denk gelen tek bir kültür evresi görülmüştür. Kuzey Irak, Suriye ve Güneydoğu Anadolu'da yaygın olan Halaf Kültürü, yuvarlak planlı kubbeli evleri ve zengin boya bezeli çanak-çömleğiyle ünlüdür. Diyarbakır'ın Lice ilçesi yakınlarındaki Birkleyn mağaraları ile Eğil'deki Eğil Kalesi ve kayalardaki kitabeler ise Asurlardan kalan önemli eserler arasındadır.

Diyarbakır'ın tarihi, yalnızca anıtsal yapılarıyla değil, toprak altındaki zenginliğiyle de büyük bir derinlik sunar. Çayönü'nden başlayan bu yolculuk, kentin çağlar boyunca kesintisiz bir kültür merkezi olduğunu kanıtlar. Bugün ziyaretçiler, surların gölgesinde ve Dicle'nin kıyısında, insanlık tarihinin en önemli dönüşümlerine tanıklık eden bu kadim kentin izlerini sürebilir.

Kaynak: diyarbakir.ktb.gov.tr
Görsel: No machine-readable author provided. Denizz~commonswiki assumed (based on copyri, Wikimedia Commons, Public domain